Rolnictwo na świecie

Rolnictwo - uprawa roślin użytko­wych oraz hodowla udomowionych zwierząt - od początku naszej cywi­lizacji było jedną z podstawowych form działalności człowieka, dostarczającą pożywienia i innych cennych surowców.

Około 10 do 12 tys. lat temu w rozwoju ludzkości dokonała się wielka rewolucja. Człowiek zrobił olbrzymi krok naprzód w momencie gdy odkrył, iż jedzenie można otrzy­mać nie tylko poprzez zbieranie wolno rosnących roślin oraz polowanie na dzikie zwierzęta. Nauczył się jak z nasiona wyhodować dorodną roślinę oraz udomowił kilka gatunków zwierząt.

Gdy człowiek nauczył się żyć z rolnictwa, nie musiał już prowadzić niespokojnego, koczowni­czego trybu życia i szybko osiadł w jednym miej­scu. Niektórzy członkowie osiadłych plemion byli w stanie wytworzyć więcej pożywienia niż sami potrzebowali i to pozwoliło reszcie na specjaliza­cję w innych dziedzinach życia -w ten sposób roz­winęła się sztuka, rzemiosło i handel, a wraz fcz nimi dokonał się znaczny postęp cywilizacyjny.

Współczesne rolnictwo

Obecnie rolnictwem zajmuje się około połowa ludności świata, jednak jego rola w gospodarce poszczególnych państw jest dość zróżnicowana.

W krajach rozwijających się, na przykład takich jak Nepal, z rolnictwa żyje około 90 % ludności, pode/a> gdy w krajach wysoko rozwiniętych, na przykład w Wielkiej Brytanii czy Stanach Zjedno­czonych, liczba osób zatrudnionych w rolnictwie nie przekracza 3%. Niezależnie od tego Stany Zjednoczone, gdzie zarówno uprawy jak i hodow­la prowadzone są w oparciu o najnowocześniejsze technologie, należą do najważniejszych eksporte­rów produktów rolnych na świecie.

W państwach rozwiniętych przeważają przed­siębiorstwa rolne, które całą swą produkcję prze­znaczają na sprzedaż. Natomiast w krajach rozwijających się, rolnicy prowadzą głównie małe gospodarstwa rodzinne, na których produkują tyle żywności ile potrzeba im na ich własne potrzeby. Jedynie ewentualna niewielka nadwyżka przezna­czana jest na sprzedaż. W krajach strefy tropikalnej, obok niewielkich gospodarstw duży udział w produkcji rolniczej mają również plantacje, czyli intensywna uprawa jednej tylko rośliny na wielkim obszarze na skalę przemysłową. Typowe rośliny zbierane na planta­cjach to banany, kawa oraz herbata. W niektórych rejonach świata wciąż jeszcze istnieją plemiona prowadzące tryb życia zbliżony do pierwotnych plemion koczowniczych. Należą do nich afrykań­scy Pigmeje i Buszmeni. Inne plemiona zajmują się prostym paster­stwem. Są to ludy koczownicze przemieszczające się wraz ze swoim stadem bydła, kóz czy owiec. Jeszcze inne praktykują prymitywną gospodarkę żarową. Polega ona na wypalaniu określonego obszaru lasu albo stepu, by przez kilka lat inten­sywnie eksploatować użyźnioną przez popiół zie­mię. Po wyjałowieniu tego obszaru, plemię prze­nosi się na inne miejsce, gdzie cały proces zaczyna się od początku.

Różne drogi do sukcesu

Gospodarstwa w krajach wysoko rozwiniętych to wyspecjalizowane przedsiębiorstwa rolne, korzy­stające z osiągnięć nowoczesnej nauki. Uprawia się w nich zboża, rośliny oleiste, hoduje warzywa, kwiaty i owoce, chowa zwierzęta. Ich produkcja odgrywa dużą rolę w gospodarce całego kraju.

W niektórych państwach, np. w Australii, Ka­nadzie, Danii, Niemczech czy Stanach Zjednoczo­nych producenci rolni nierzadko łączą swe gospo­darstwa, po to aby wspólnymi siłami uzyskiwać coraz większe plony. Rolnicy mogą też łączyć się w grupy, aby efektywniej wyszukiwać cenne rynki zbytu dla swoich produktów, podczas gdy inne przedsiębiorstwa zajmują się finansowaniem ich produkcji i zakupem sprzętu.

Inną formą integracji, typową dla Chin oraz kie­dyś dla państw Europy Wschodniej, jest kolekty­wizacja. Jednak w tym przypadku łączenie się gospodarstw nie ma dobrowolnego charakteru lecz jest narzucone przez rząd, który kontroluje zarzą­dzanie i narzuca ceny. W takiej centralnie stero­wanej gospodarce rolnicy są etatowymi pracowni­kami opłacanymi przez państwo.

Na przełomie lat 80. i 90. skolektywizowane rolnictwo zostało zdecydowanie odrzucone przez społeczeństwa, szczególnie w krajach byłego Związku Radzieckiego i Europy Wschodniej, jako mało wydajne i prowadzące raczej do upadku rol­nictwa niż do jego rozkwitu.

Na przykład w Związku Radzieckim, każdy rol­nik pracujący w skolektywizowanym gospodar­stwie miał prawo do uprawy swojego, niewielkie­go poletka ziemi. Owe poletka nie przekraczały 3% wszystkich gruntów przeznaczonych pod uprawy, natomiast plony jakie uzyskiwali z nich ci sami rolnicy, którzy pracowali w gospodar­stwach państwowych, stanowiły aż 30% produk­cji rolnej kraju. Stało się jasne, że kolektywizacja jest ślepą uliczką w poszukiwaniach najefektyw­niejszych sposobów eksploatacji ziemi. Spektaku­larnym na to dowodem jest fakt, iż Związek Radziecki, nie będąc w stanie zaspokoić potrzeb własnego społeczeństwa, musiał uciekać się do importu żywności między innymi z USA.

Co warto uprawiać

To co uprawia się na konkretnym obszarze zależy od wielu czynników, wśród których niewątpliwie do najważniejszych należy zaliczyć klimat, środo­wisko naturalne oraz ilość wody. Nie należy pomi­jać także czynników ekonomicznych, jako że dla rolnika celem uprawy ziemi jest uzyskanie jak największych dochodów.

Stąd, przy podejmowaniu decyzji o rodzaju uprawy na swojej ziemi, każdy rolnik musi brać pod uwagę ceny na rynku oraz przewidzieć kosz­ty. Jego powodzenie zależy również od polityki państwa, które ma możliwość zarówno wspierać jak i blokować poszczególne gałęzie rolnictwa.

Większość gospodarstw stosuje korzystny dla siebie płodozmian, czyli kolejno następujące po sobie obsiewanie danego terenu różnymi roślina­mi, co zapobiega wyjałowieniu gleby, utrzymuje jej wysoką jakość oraz pozwala na bezustanną eks­ploatację. Grunty orne, czyli tereny wykorzysty­wane do uprawy roślin, stanowią ok. 10% wszyst­kich lądów na Ziemi. Ponad 66% gruntów ornych zajmują zboża, wśród których królują pszenica (22%), ryż (13%), kukurydza (11%) oraz sorgo lub inaczej proso afrykańskie. Rolnicy uprawiają też znaczne ilości jęczmienia, prosa, owsa oraz żyta.

Inne produkty rolne

Rośliny oleiste, na przykład soja, rzepak, używa­ne do produkcji oleju, to następna grupa szeroko uprawianych na świecie roślin. Wysiewa sieje na 7% gruntów ornych świata. Tylko 5% tych grun­tów zajmują rośliny niejadalne - bawełna, tytoń, kauczuk. Dwa razy większą powierzchnię niż grunty orne zajmują pastwiska, które znajdują się na terenach o bardzo niskiej jakości gleb, tak iż nie nadają się one pod żadną uprawę, natomiast dos­konale przyjmuje się na nich trawa, wykorzysty­wana do karmienia zwierząt hodowlanych. W sumie pastwiska zajmują około 20% lądów na kuli ziemskiej. Produkty pochodzące z rolnictwa, czyli mięso, nabiał, owoce, warzywa, kawa czy herba­ta, odgrywają dużą rolę w handlu światowym. Wymiana produktów rolnych na szeroką skalę rozpoczęła się już w XIX wieku wraz z rozwojem kolei oraz wykorzystaniem statków, które mogły przewozić wielkie ładunki na długie dystanse. Niewątpliwie pomocne okazało się również wyna­lezienie lodówek i chłodni. Dzięki tym wynalaz­kom, mieszkańcy gęsto zaludnionych obszarów przemysłowych mogli mieć stały dostęp do sto­sunkowo tanich produktów rolniczych, bez któ­rych dzisiaj nie wyobrażamy sobie życia.